Rối loạn tâm thần tuổi già trên nghiên cứu y học hiện đại

Rối loạn tâm thần tuổi già thường đa dạng và xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau. Việc phát hiện sớm các biểu hiện của bệnh và có sự can thiệp điều trị kịp thời là cần thiết.

Ở người cao tuổi, các bệnh lý tâm thần thường gặp là: Sa sút trí tuệ, mê sảng, các rối loạn cảm xúc, tâm thần phân liệt và các rối loạn liên quan, rối loạn tâm căn và rối loạn nhân cách, lạm dụng chất và bệnh y sinh.

Sau đây là những thông tin chính xác về rối loạn tâm thần tuổi già được nghiên cứu bởi giáo sư Phạm Khuê:

  1. Phân loại các rối loạn tâm thần tuổi già

Những rối loạn tâm thần đầu tiên, có liên quan tới tuổi tác, thường bắt đầu từ thời kì trước tuổi già. Đó là thời kì dễ mắc bệnh nhất và nhiều rối loạn tâm thần tuổi già đã bắt đầu ngay từ lúc này. Đây cũng là thời kì bản lề của cuộc sống, chuyển giai đoạn sống, thay đổi hoạt động tình cảm, nội tâm, đặc biệt rõ là thời kì mãn kinh của nữ và thời kì nghỉ hưu của nam. Nhìn chung có thể phân chia hai loại rối loạn tâm thần chính ở tuổi già, tùy theo có hay không, sa sút tâm trí (dementia).

1.1. Nhóm thứ nhất gồm các trạng thái loạn thần kinh (tâm căn, névro­sis); các trạng thái hưng cảm, trầm cảm và hoang tưởng thoái triển. Những trạng thái này diễn biến không có suy trí năng đáng kể.

1.2. Nhóm thứ hai bao gồm các trạng thái sa sút tâm trí: sa sút do vữa xơ động mạch não, sa sút kiểu Alzheimer, sa sút do bệnh Pick, các loại sa sút phối hợp khác.

  1. Sa sút tâm trí tuổi già (Démence sénile)

Bệnh sa sút tâm trí tuổi già thường gặp ở độ tuổi từ 65 trở lên, tương ứng với tình trạng teo não tuổi già.

2.1. Nguyên nhân

– Sự hóa già của não

Não của người sa sút tâm trí tuổi già thường thu teo. Đến tuổi 75, trọng lượng của não chỉ còn 30 – 50% so với lúc trẻ. Về phương diện tổ chức bệnh học có teo nơron, suy thoái hạt sắc tố, tiểu sắc tố ở nhân; phì đại hệ thống sợi thần kinh trong tế bào; màng lão hóa ở tế bào, thấp, tan rã của tế bào hạch và các chất nguyên sinh dạng keo.

– Nguyên nhân thực thể

Hậu quả của các bệnh thực thể: nhiễm khuẩn, nhiễm độc, chấn thương, vữa xơ động mạch não.

– Nguyên nhân tâm lý xã hội

Nhiều stress tâm lý; khó khăn cuộc sống, sinh hoạt gia đình; tình trạng cô đơn lúc tuổi già – thu hẹp phạm vi giao tiếp.

2.2. Lâm sàng

Thường bắt đầu bằng hội chứng trầm cảm kéo dài, thay đổi tính tình, suy giảm trí nhớ. Dần dần những triệu chứng chủ yếu của sa sút tâm trí xuất hiện trội lên, cụ thể là:

– Suy giảm trong khả năng tự quản lý sinh hoạt và xử thế xã hội: ăn mặc lôi thôi, luộm thuộm, quần áo bẩn thỉu, đồ đạc lộn xộn, lấy ra cất vào không mục đích, tủn mủn vụn vặt.

– Rối loạn giấc ngủ nghiêm trọng. Rất ít ngủ đêm, đi lại trong phòng hàng giờ, luôn luôn tìm kiếm sắp xếp lại, lục xục cả đêm, trong tình trạng nửa tỉnh nửa mê.

– Suy giảm trí nhớ chủ yếu là trí nhớ ghi nhận, rất hay quên, chóng quên. Tuy vậy những sự việc xa xưa lại nhớ, có khi nhớ khá rõ nhất là khi những sự việc đó xảy ra hồi niên thiếu hoặc với những xúc cảm mạnh mẽ gây ấn tượng sâu sắc.

– Lú lẫn định hướng không gian, thời gian.

– Các chức năng tổng hợp cơ bản cũng suy giảm rõ rệt: cảm giác, tri giác hạn chế dẫn đến những tri giác nhầm, nhận nhầm những ảo tưởng, những rối loạn nhận biết. Sức chú ý dễ bị phân tán, không bền vững và khó hướng vào chủ đích. Rất chóng mệt khi định tập trung vào một vấn đề gì.

– Tính nết thay đổi rõ rệt thường hay quy tụ vào cá nhân, xung quanh cá nhân mình: ghen ghét, cóp nhặt, hà tiện, bủn xỉn, định kiến, ích kỉ, hẹp hòi, mất sự kiềm chế trong giao tiếp.

– Giải tỏa các bản năng: bản năng ăn uống, tình dục. Ngay trong lời nói, trong diễn đạt cũng suy giảm những sự kiềm chế phù hợp với phép xã giao thông thường. Đôi khi xuất hiện những xung đột vì nguyên nhân rất nhỏ và bất ngờ.

Diễn biến bệnh thường từ từ, nhưng càng ngày càng dẫn đến sa sút trầm trọng, toàn trạng giảm sút, cơ thể gầy rạc, đi lại khó khăn, đại tiểu tiện không tự chủ, trí tuệ suy giảm nặng đến mức mất trí.

  1. Sa sút tâm trí do teo não

Nhóm bệnh sa sút tâm trí này (Démence atrophique) chiếm khoảng 10% các trạng thái sa sút tuổi già. Thường xuất hiện ngay từ trước tuổi già. Đặc trưng là teo não chủ yếu ở tầng vô não, dẫn đến suy giảm và mất các chức năng ngôn ngữ, nhận biết. Nhóm bệnh này cũng biểu hiện bằng sa sút tâm trí nhưng chủ yếu xảy ra trong độ tuổi chưa già lắm và triệu chứng nổi bật là giảm sút (déficit) nghiêm trọng, nhanh chóng. Nữ mắc nhiều hơn nam, yếu tố di truyền chưa rõ.

3.1. Bệnh Pick

Đặc điểm của bệnh Pick trong nhóm các bệnh sa sút tuổi già là sa sút tâm trí nhanh chóng, xuất hiện vào thời kì trước tuổi già, bị teo nghiêm trọng, thường khu trú vùng trán, thái dương, gặp ở nữ nhiều hơn ở nam.

– Trong thời kì khởi phát:

Cũng như mọi sa sút tâm trí do teo não, bệnh khởi phát từ từ, có khi không rõ từ bao giờ. Những chức năng bị suy giảm nhiều nhất là sức chú ý, trí nhớ, khả năng phán đoán, phản ứng kịp thời, nhất là khả năng tiếp nhận khái niệm trừu tượng. Lượng ngôn ngữ trở nên nghèo nàn, chủ đề suy nghĩ hạn chế trong vài ba câu chuyện, quanh đi quẩn lại cũng vẫn thếRất sớm xuất hiện sự giảm sút về tình cảm, bệnh nhân thờ ơ lãnh đạm với mọi sự kiện và hầu như không có phản ứng gì.

– Ở thời kì toàn phát

Các triệu chứng nêu trên nặng dần, các hoạt động giảm hẳn. Bệnh nhân không nhận biết được các vật dụng và cũng không biết cách dùng. Ngay cả lời nói cũng không chủ động được nữa mà chỉ biết lặp lại lời. Cả nét mặt hầu như cũng không thay đổi, rất thờ ơ với mọi việc xảy ra xung quanh.

Thường dẫn đến tử vong trong vòng 4 – 5 năm, trong tình trạng sa sút ngày càng trầm trọng, đại tiểu tiện không tự chủ, loét vùng các điểm tỳ, gầy yếu suy kiệt. Khi mổ tử thi thường thấy teo vùng vỏ não cả hai bên. Chủ yếu vùng trán và thái dương; về vi thể, các tế bào thần kinh bị teo, giảm khối lượng, đồng thời có nhiều tế bào trái lại như phồng lên, nhân bị đẩy ra sát ngoại biên

3.2. Bệnh Alzheimer

Hay gặp hơn bệnh Pick, chiếm khoảng 0,1% dân số. Bệnh khởi phát từ từ vào khoảng 55 tuổi, diễn biến nhanh chóng và trong vài tháng đã dẫn tới sa sút nghiêm trọng.

Trong thời kì toàn phát, sự chú ý và trí nhớ bị suy giảm nặng nề. Nổi bật lên là mất định hướng không gian – thời gian khiến bệnh nhân bị lú lẫn nặng. Cảm xúc dễ bị kích thích, kèm theo rối loạn tâm thần vận động: hay đi lại cả ban ngày lẫn ban đêm, giận dữ, la hét. Bệnh nhân hay nói (khác với bệnh Pick) nhưng lẫn lộn tên người, tên vật. Hay nói lắp (lặp lời, lặp âm tiết, lặp âm cuối…), hay nói tục. Dần dần không tự mặc hoặc cởi quần áo ra được, không nhớ cách làm thông thường, trình tự các động tác. Có khi cứ làm mãi một động tác không ích lợi gì cả. Tình trạng sa sút nặng dần lên và kéo dài 6 – 7 năm đến khi chết.

Chẩn đoán chủ yếu dựa vào tình trạng sa sút tâm trí nặng. Bơm hơi chụp não làm bộc lộ tình hình teo não, các não thất giãn rộng, nhất là não thất bên, teo não vùng vỏ. Nhưng chẩn đoán chỉ có thể xác định chắc chắn bằng cơ thể bệnh học sau giải phẫu thi thể: trên đại thể, teo não rõ rệt trên các vùng vỏ não, các não thất gian rộng, không khu trú rõ rệt như trong bệnh Pick. Trên vi thể, hình ảnh teo não và các tế bào thần kinh ở khắp mọi vùng, có hai điểm đặc trưng cho bệnh Alzheimer, đó là: 1) Có rất nhiều mảng não suy ở khắp chất xám, vùng trán, vùng nhân xám trung ương, vùng sừng Ammon; 2) Có các tế bào Alzheimer là những tế bào thần kinh biến dạng thành những bó sợi thần kinh lớn rải rác khắp nơi.

Với căn bệnh này, điều trị không có điều trị căn nguyên, chỉ có điều trị triệu chứng.